Torpedowiec

Torpedowiec - klasa niewielkich okrętów przeznaczonych głównie do wykonywania ataków torpedowych na większe okręty nieprzyjaciela. Powstała pod koniec XIX wieku, kiedy to przypadł też szczyt popularności torpedowców, budowana była już w mniejszych ilościach do II wojny światowej, zastąpiona później przez inne klasy okrętów.

Torpedowiec z początku XX wieku - bułgarski "Dryzki"

Duński torpedowiec "Søbjørnen" (1898)

Norweski i niemieckie torpedowce z początku XX w.

Włoski torpedowiec 76YA napędzany maszyną parową, zbudowany w latach 1886-87

Torpedowiec z okresu I wojny światowej - ORP "Mazur" (zdjęcie z okresu 1935-1939, jako szkolny okręt artyleryjski)

[edytuj] Historia

[edytuj] XIX wiek

Protoplastami torpedowców były kutry parowe uzbrojone w miny wytykowe albo miny holowane za okrętem (nazywane również początkowo niekiedy "torpedami"). O klasie torpedowców można mówić jednakże dopiero po skonstruowaniu torped samobieżnych na przełomie lat 60. i 70. XIX wieku. Oprócz uzbrajania w torpedy większych okrętów, powstała wówczas koncepcja budowy małych i tanich jednostek, dla których torpedy stanowiły jedyne lub główne uzbrojenie. Pierwszym specjalnie zbudowanym torpedowcem był brytyjski "Lighting" (TB.1) zakładów Thornycroft z 1876^[1]. Wkrótce po nim liczne torpedowce zaczęły budować także Francja, Niemcy i inne państwa. Należy mieć na uwadze, że w Polsce wczesne jednostki omawianej klasy określa się naprzemiennie mianem kutrów torpedowych i torpedowców, lecz w miarę ich rozwoju i różnicowania wielkości okrętów, torpedowcami zaczęto określać wyłącznie większe okręty, lepiej uzbrojone i wyposażone w obrotowe wyrzutnie torpedowe. Znanymi producentami na świecie stały się zwłaszcza brytyjskie firmy Thornycroft i Yarrow, niemiecki Schichau w Elblągu i francuski Normand. Okresem największego rozwoju klasy torpedowców i najliczniejszej ich budowy były lata 1880-1905.

Torpedowce końca XIX wieku zwykle miały wyporność od kilkudziesięciu do 100 ton, rzadziej do 200 ton. Pojedynczo budowano jednostki większe. Uzbrojenie stanowiły 1-3 wyrzutnie torped i, poza najmniejszymi jednostkami, małokalibrowe działka (do 37-47 mm). Często stosowano jedną stałą wyrzutnię torped na dziobie, ponadto wyrzutnie obrotowe na pokładzie. Typowym kalibrem torped był 356 mm (14 cali), później 450-457 mm. Większość osiągała prędkość od kilkunastu do 24 węzłów. Długość kadłuba wynosiła poniżej 50 m.

Początkowo torpedowce były postrzegane jako wyjątkowo groźna broń, dostępna w dużych ilościach dla państw nie będących potęgami morskimi, zdolna zwalczać wielokrotnie większe i droższe pancerniki, stanowiące wówczas podstawę flot. Nacisk na rozwój torpedowców kładła m.in. francuska tzw. młoda szkoła. Z uwagi na to zagrożenie, w latach 90. XIX wieku wykształciły się z torpedowców większe i szybsze okręty, o silniejszym uzbrojeniu artyleryjskim, przeznaczone początkowo specjalnie do walki z torpedowcami i stąd nazwane klasą kontrtorpedowców, następnie niszczycieli. Dzięki swojej wielkości (od 250-400 ton wzwyż), eliminowały one wspólną wadę torpedowców, jaką była niewielka dzielność morska i z czasem zastąpiły one torpedowce. Początkowo w celu walki z torpedowcami budowano też niewielkie kanonierki torpedowe, lecz nie przewyższały one ich prędkością.

[edytuj] I wojna światowa

Podczas I wojny światowej i w latach bezpośrednio ją poprzedzających budowano już niewielkie ilości torpedowców; głównie używano starszych okrętów. Nowe jednostki budowali przede wszystkim Niemcy, do operacji przybrzeżnych we Flandrii. Nowe torpedowce okresu wojny miały do 300 ton wyporności i prędkość do 29 węzłów, a kaliber dział sięgnął 75 mm - 88 mm (należy wspomnieć, że Niemcy, Francuzi i Rosjanie budowali też większe okręty klasyfikowane oficjalnie jako "duże torpedowce" lub "torpedowce eskadrowe", lecz zalicza się je powszechnie do odrębnej klasy niszczycieli).

[edytuj] II wojna światowa

Po I wojnie światowej budowano w dalszym ciągu niewiele nowych jednostek klasy torpedowców. Zostały one wyparte z jednej strony przez silniejsze i bardziej uniwersalne niszczyciele, a z drugiej przez mniejsze i szybsze kutry torpedowe, stanowiące powrót do koncepcji torpedowców jako małych i tanich okrętów. Z drugiej strony, traktat londyński z 1930, ograniczający zbrojenia morskie, zezwalał na budowę torpedowców o wyporności do 600 ton bez ograniczeń, nakładając jednocześnie ograniczenia ilościowe na niszczyciele, co spowodowało ograniczony renesans tej klasy i budowę nowoczesnych jednostek przez Włochy, Francję i Japonię. Oprócz tych państw, nowe torpedowce budowano w III Rzeszy.

W okresie II wojny światowej torpedowce były jeszcze używane w stosunkowo niewielkich ilościach przez Niemcy, Włochy, Francję i Japonię oraz mniejsze państwa, głównie do zadań drugorzędnych, np. eskortowych. Po II wojnie światowej klasa ta ostatecznie zanikła, używano jedynie przez pewien czas istniejących okrętów. Jako ostatnie zbudowano duńskie okręty typu Bille, wodowane w latach 1946-1948, lecz szybko przebudowane na patrolowce^[2].

Torpedowce okresu II wojny światowej miały ok. 600-950 ton wyporności, prędkość do 35 węzłów. Ich uzbrojenie stanowiło do 6 obrotowych wyrzutni torpedowych kalibru 450-533 mm i do 3 dział kalibru 100-105 mm (japońskie - 120 mm). Wyjątkiem były niemieckie większe okręty typu 1939 (Elbing) (1300 t), klasyfikowane jako "torpedowce floty", lecz będące w istocie małymi niszczycielami^[3].

[edytuj] Użycie w Polsce

Polska Marynarka Wojenna posiadała w okresie międzywojennym 6 poniemieckich torpedowców, budowy z okresu I wojny światowej, wycofanych z użytku w tej roli jeszcze w latach 30. z uwagi na przestarzałość: OORP "Kaszub", "Krakowiak", "Kujawiak", "Mazur", "Podhalanin", "Ślązak".

[edytuj] Przypisy

[edytuj] Bibliografia

• Roger Chesneau, Eugène Kolesnik: Conway's All the World's Fighting Ships, 1860-1905, Conway Maritime Press, London, 1979, ISBN 0-85177-133-5.